Američki koprivić
Celtis occidentalis L., herbarijumski list, Prirodnjačko odeljenje, inv. br. PB-1042
Tokom dugih, vrelih i sušnih letnjih meseci prija nam kada nas put odvede u senovite subotičke ulice oivičene drvoredima. Senku na ulicama našeg grada najčešće pruža američki koprivić – u Subotici više poznat kao gelegunja –, koji se odlično prilagođava gradskim uslovima: podnosi zagađen vazduh i sušu, brzo raste, a njegova velika krošnja ima i dekorativnu vrednost. Zahvaljujući izuzetnoj sposobnosti regeneracije, uspešno se nosi i sa brojnim drugim izazovima gradskog okruženja: podnosi snažno orezivanje krošnje kada je to potrebno zbog objekata, oštećivanje korena tokom radova na komunalnoj infrastrukturi, kao i oštećenja kore izazvana gradskim saobraćajem.
Zbog svega toga ovo drvo je jedno od najzastupljenijih stabala u gradu i predstavlja prepoznatljiv element subotičkih drvoreda i gradske slike. Međutim, drvoredi nemaju samo estetski značaj – zbog klimatskih promena i sve učestalijih toplotnih talasa njihova uloga postaje izuzetno važna: stabla sa velikim krošnjama pružaju hladovinu, a isparavanjem vode ublažavaju zagrevanje svoje okoline.
Predmet meseca septembra Gradskog muzeja Subotica, ovoga puta je jedan herbarijumski list iz botaničke zbirke Prirodnjačkog odeljenja, na kojem se nalaze sakupljeni izdanci američkog koprivića. Za njihovo sakupljanje zaslužan je dr Bela Šturc, poznati subotički profesor biologije i botaničar. Podaci o mestu i vremenu sakupljanja nisu sačuvani.
Američki koprivić pripada porodici Cannabaceae (konopljarke). Ranije je svrstavan u porodicu Ulmaceae (brestovke), kao i u porodicu Celtidaceae (koprivićevke). Srpski naziv koprivić dobio je po duguljastim, jajastim listovima karakteristično nazubljene ivice, koji podsećaju na list koprive, dok je mađarski naziv (ostorfa) dobio po dugim izdancima koji su se koristili i za izradu drški bičeva. U Subotici su u upotrebi i narodni nazivi „gelegunja”, odnosno na mađarskom „galagonya”, a u Somboru se koristi lokalni naziv „bođoš”.
Američki koprivić u mladosti brzo raste, a odrasli primerci uglavnom dostižu visinu od 10–20 metara. Krošnja mu je široka i loptasto zaobljena. Listovi su naizmenično raspoređeni, a u jesen poprimaju limunžutu boju. Njegov dubok korenov sistem može doseći dubinu od čak 3–6 metara. Cveta nakon listanja, najčešće u aprilu ili maju. Plodovi sazrevaju u septembru i oktobru, ali ostaju na stablu i tokom zime, pa predstavljaju zimsku hranu za više vrsta ptica, naročito za drozda pevača i crnog kosa, ali i za gačca i poljskog vrapca.
Američki koprivić je poreklom iz istočnog dela Severne Amerike, a u Evropu je donešen u 17. veku. Pretpostavlja se da je na našem području počeo da se sadi u prvoj polovini 19. veka. Drvoredi subotičkih ulica verovatno su zasađeni u periodu između 80-ih godina 19. veka i 10-ih godina 20. veka. Međutim, stabla zasađena na prelazu iz 19. u 20. vek danas su dostigla kraj svog životnog veka, zbog čega njihova zamena i postepena obnova drvoreda postaju sve važniji zadaci.
Na procenu vrednosti američkog koprivića značajno utiče njegova sklonost ka invazivnom širenju. Pošto ptice rado jedu njegove slatke plodove, seme raznose na velike udaljenosti, pa se ova vrsta lako širi i može formirati guste sastojine, ugrožavajući autohtonu vegetaciju. Zbog snažne sposobnosti izbijanja iz panja veoma se teško uklanja. Reč je, dakle, o otpornoj vrsti koja se efikasno širi i može predstavljati problem na poluprirodnim staništima u okolini. Tajna njegovog uspeha u gradskim uslovima ujedno je i izvor problema sa stanovišta zaštite prirode: zbog izuzetne otpornosti i snažne regenerativne sposobnosti lako se nastanjuje i tamo gde nije poželjan. Zato pri obnovi drvoreda vredi razmotriti zamenu američkih koprivića drugim vrstama.
Muzejski herbarijumski list čuva uspomenu na jedno stablo koprivića koje je nekada bilo deo biljnog sveta Subotice i njene okoline. Možda to stablo i danas stoji u nekoj od naših ulica, dok se gradsko okruženje oko njega neprestano menja. Herbarijumski list, za koji se pretpostavlja da je star više od pola veka, zato nije samo svedočanstvo o jednoj biljci: on je i dokument jednog trenutka u našem promenljivom okruženju.
Autor: Gabrijela Kajdoči Lovas, biolog-antropolog, muzejski savetnik
Fotografije: Svetlana Kolović, fotograf, Gabrijela Kajdoči Lovas
